Author: ศูนย์สารนิเทศอีสานสิรินธร

  สืบสานตำนานแคน เครื่องดนตรีจากสรวงสวรรค์และมรดกเสียงแห่งแผ่นดินอีสาน ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงของสังคมและกระแสดนตรีร่วมสมัยที่เข้ามามีบทบาทในชีวิตประจำวัน ยังมีเสียงดนตรีพื้นบ้านชนิดหนึ่งที่คงเอกลักษณ์และความไพเราะไว้ได้อย่างน่าประทับใจ นั่นคือ “เสียงแคน” เครื่องดนตรีพื้นบ้านที่ผูกพันกับวิถีชีวิต ความเชื่อ และวัฒนธรรมของชาวอีสานมาอย่างยาวนาน เสียงแคนมิได้เป็นเพียงท่วงทำนองที่สร้างความเพลิดเพลิน หากยังสะท้อนเรื่องราวความเป็นอยู่ ความสุข ความทุกข์ ตลอดจนความผูกพันระหว่างผู้คนกับถิ่นฐานบ้านเกิด แคนเป็นเครื่องดนตรีที่เกิดจากภูมิปัญญาในการนำวัสดุธรรมชาติ โดยเฉพาะไม้ไผ่ มาประดิษฐ์ให้เกิดเสียงดนตรีที่มีเอกลักษณ์ ด้วยท่วงทำนองที่นุ่มนวล อ่อนหวาน และบางครั้งก็แฝงด้วยความสนุกสนานเร้าใจ จึงไม่น่าแปลกใจที่เสียงแคนจะกลายเป็นส่วนหนึ่งของความทรงจำและอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมของผู้คนในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ บทความนี้นำเสนอเรื่องราวความเป็นมาของแคน ตั้งแต่ตำนานการกำเนิด ลักษณะและส่วนประกอบ ภูมิปัญญาการประดิษฐ์ เทคนิคการบรรเลง ตลอดจนบทบาทของแคนในวิถีชีวิตและประเพณีของชาวอีสาน เพื่อให้เห็นถึงคุณค่าของมรดกทางวัฒนธรรมที่ควรได้รับการอนุรักษ์ สืบทอด และพัฒนาให้คงอยู่คู่สังคมไทยสืบไป กำเนิดและตำนานแคน เสียงดนตรีจากธรรมชาติสู่ความเชื่อแห่งสรวงสวรรค์ แคนเป็นเครื่องดนตรีพื้นบ้านที่มีประวัติความเป็นมายาวนานและเกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมของกลุ่มชนในภูมิภาคลุ่มแม่น้ำโขง โดยเฉพาะชาวไทยอีสานและชาวลาว เรื่องราวการกำเนิดของแคนปรากฏอยู่ในตำนานและคำบอกเล่าที่สืบทอดกันมาหลายรูปแบบ สะท้อนให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ ธรรมชาติ และความเชื่อในสังคมดั้งเดิม         ตำนานที่เป็นที่รู้จักเรื่องหนึ่งกล่าวถึงหญิงหม้ายผู้มีความสามารถในการประดิษฐ์เครื่องดนตรี นางได้ยินเสียงนกการเวกขับขานอย่างไพเราะ …
Read more
                   หมอลำ : จากความเชื่อเรื่องแถนสู่ศิลปะการแสดงแห่งลุ่มน้ำโขง          หมอลำเป็นศิลปะการแสดงพื้นบ้านที่มีเอกลักษณ์โดดเด่นและมีความผูกพันกับวิถีชีวิตของชาวอีสานมาอย่างยาวนาน ด้วยท่วงทำนองการขับร้องที่ไพเราะ การใช้ภาษาถิ่นที่มีสัมผัสคล้องจอง ตลอดจนการบรรเลงดนตรีประกอบ โดยเฉพาะเสียงแคนที่เป็นเอกลักษณ์ ทำให้หมอลำเป็นทั้งศิลปะการแสดงเพื่อความบันเทิงและสื่อกลางในการถ่ายทอดเรื่องราว ความเชื่อ ค่านิยม และภูมิปัญญาของผู้คนในท้องถิ่น                เมื่อกล่าวถึงหมอลำ หลายคนอาจนึกถึงการแสดงบนเวทีที่เต็มไปด้วยแสง สี เสียง และลีลาการฟ้อนรำอันสนุกสนาน แต่หากย้อนกลับไปศึกษารากฐานทางวัฒนธรรม จะพบว่าหมอลำมีความสัมพันธ์กับการเล่าเรื่อง การขับร้องบทกลอน วรรณกรรมพื้นบ้าน และความเชื่อดั้งเดิมของผู้คนในภูมิภาคลุ่มแม่น้ำโขง โดยเฉพาะความเชื่อเกี่ยวกับแถนหรือฟ้าแถน ซึ่งมีบทบาทสำคัญในโลกทัศน์ของกลุ่มวัฒนธรรมไทยและลาว หมอลำจึงมิได้เป็นเพียงมหรสพที่สร้างความสนุกสนานให้แก่ผู้ชม …
Read more
     ตำนานอีสาน เรื่อง ผาแดงนางไอ่ ตำนานอีสาน เรื่อง ผาแดงนางไอ่ ความรัก ความแค้น และโศกนาฏกรรมแห่งหนองหาน ตำนานผาแดงนางไอ่เป็นวรรณกรรมพื้นบ้านอีสานที่ได้รับการเล่าขานและสืบทอดมาอย่างยาวนาน เรื่องราวกล่าวถึงความรักระหว่างท้าวผาแดงกับนางไอ่คำ ซึ่งต้องเผชิญกับอุปสรรคจากความรักของท้าวภังคี โอรสพญานาคแห่งเมืองบาดาล จนนำไปสู่ความขัดแย้ง การสูญเสีย และการล่มสลายของบ้านเมือง กลายเป็นเรื่องเล่าที่สะท้อนความเชื่อเกี่ยวกับพญานาค ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ ตลอดจนคติสอนใจเกี่ยวกับความรัก ความโกรธ และผลของการกระทำ ความโดดเด่นของตำนานเรื่องนี้อยู่ที่การผสมผสานเรื่องราวความรักเข้ากับความเชื่อและภูมิประเทศของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยเฉพาะหนองหานกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี และหนองหาร จังหวัดสกลนคร ซึ่งต่างมีเรื่องเล่าท้องถิ่นที่เชื่อมโยงกับตำนานผาแดงนางไอ่ แม้รายละเอียดของเรื่องจะแตกต่างกันตามสำนวนที่ถ่ายทอด แต่ยังคงมีเหตุการณ์สำคัญร่วมกัน ได้แก่ ความรักของตัวละคร การแปลงกายเป็นกระรอกเผือก การเสียชีวิตของท้าวภังคี และการล่มของเมืองจากความโกรธแค้นของพญานาค บทความนี้นำเสนอเรื่องราวตามสำนวนที่สัมพันธ์กับเมืองกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานีเป็นหลัก พร้อมอธิบายความเชื่อและคุณค่าทางวัฒนธรรมที่ปรากฏในตำนาน เพื่อให้ผู้อ่านเข้าใจความสำคัญของวรรณกรรมพื้นบ้านเรื่องนี้ในฐานะมรดกทางภูมิปัญญาที่สะท้อนความคิด ความเชื่อ และความทรงจำร่วมของชาวอีสาน เมืองสุวรรณโคมคำ จุดเริ่มต้นแห่งตำนานความรัก เรื่องราวเริ่มต้นขึ้น ณ …
Read more
ผญาฮีตเดือนสิบ บุญข้าวสาก : ส่งบุญถึงผู้ล่วงลับ สืบฮีตสิบสองอีสาน “ฮีตหนึ่งนั้น เมื่อเทิงเดือนสิบแล้วทายกทอดบวยบาน เบิกพลีทำทานต่อมาสองซ้ำ ข้าวสลากนำไปให้สังโฆทานทอด พากันหวังยอดแก้วนิพพานพุ้นพ้นที่สูง ฝูงหมู่ลุงอาว์ป้าคณาเนือง น้อมส่งศรัทธาลงทอดไว้ทานให้แผ่ไป อุทิศให้ฝูงเปรตเปโต พากันโมทนานำสู่คนจนเกลี้ยง” บทผญานี้กล่าวถึง บุญข้าวสาก หรือ บุญข้าวสลาก ประเพณีบุญเดือนสิบของชาวอีสานที่ลูกหลานร่วมกันทำบุญถวายทาน และอุทิศส่วนกุศลแก่ญาติพี่น้องผู้ล่วงลับ คำว่า “ข้าวสลาก” สื่อถึงการถวายทานโดยใช้สลาก ชาวบ้านจัดเตรียมอาหารและเครื่องไทยทานไปวัด แล้วถวายตามธรรมเนียมของแต่ละท้องถิ่น นอกจากการทำบุญแล้ว บางชุมชนยังจัดห่อข้าวสากเพื่อระลึกถึงผู้ล่วงลับและกรวดน้ำอุทิศส่วนกุศล บุญข้าวสากจึงเป็นช่วงเวลาที่ครอบครัวได้รำลึกถึงบรรพบุรุษ แสดงความกตัญญู และร่วมกันสืบทอด ฮีตสิบสอง ให้คงอยู่ในวิถีชีวิตชาวอีสาน Post by  Duangduean Chaisoda โพสต์เมื่อ 29 กันยายน 2569, เวลา 11.20 น.
Read more
ฮูปแต้มอีสาน กัณฑ์วนประเวศน์ ณ วัดป่าเลไลย์ อำเภอนาดูน จังหวัดมหาสารคาม เรื่องราวจากมหาเวสสันดรชาดกที่สะท้อนความอดทน ความเสียสละ และการไม่ทอดทิ้งกันในยามทุกข์ยาก ฮูปแต้ม หรือจิตรกรรมฝาผนังแบบพื้นถิ่นอีสาน ณ วัดป่าเลไลย์ อำเภอนาดูน จังหวัดมหาสารคาม ถ่ายทอดเรื่องราวจากมหาเวสสันดรชาดก ตอน กัณฑ์วนประเวศน์ เวสสันดรชาดก เวสสันดรชาดกเป็นชาดกเรื่องสุดท้ายในทศชาติชาดก กล่าวถึงพระเวสสันดร พระโพธิสัตว์ผู้ทรงบำเพ็ญทานบารมีอย่างยิ่งยวด โดยทรงบริจาคทรัพย์สิน ช้างปัจจัยนาเคนทร์ พระโอรส พระธิดา และพระนางมัทรี เพื่อบำเพ็ญบารมีให้สมบูรณ์ก่อนตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในพระชาติถัดมา เนื้อเรื่องเวสสันดรชาดกแบ่งออกเป็น 13 กัณฑ์ ได้แก่ กัณฑ์ทศพร กัณฑ์หิมพานต์ กัณฑ์ทานกัณฑ์ กัณฑ์วนประเวศน์ กัณฑ์ชูชก กัณฑ์จุลพน กัณฑ์มหาพน กัณฑ์กุมาร กัณฑ์มัทรี กัณฑ์สักกบรรพ กัณฑ์มหาราช กัณฑ์ฉกษัตริย์ และกัณฑ์นครกัณฑ์ …
Read more
                                                  ผ้าไหมลายหมี่คั่นขอนารี อัตลักษณ์ผืนผ้าแห่งชัยภูมิ เปิดตำนาน “ผ้าไหมลายหมี่คั่นขอนารี” อัตลักษณ์แห่งชัยภูมิ สืบสานภูมิปัญญาสู่ผืนผ้าแห่งความภาคภูมิใจ ในบรรดามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของไทย “ผ้าไหม” นับเป็นงานหัตถศิลป์อันทรงคุณค่าที่สะท้อนวิถีชีวิต ความเชื่อ และความงดงามของแต่ละท้องถิ่นได้อย่างโดดเด่น หนึ่งในผ้าไหมที่ได้รับการยกย่องให้เป็นอัตลักษณ์สำคัญของจังหวัดชัยภูมิ คือ “ผ้าไหมลายหมี่คั่นขอนารี” ลวดลายอันวิจิตรที่เกิดจากภูมิปัญญาการทอผ้าของบรรพชน และได้รับการสืบทอดต่อเนื่องจากรุ่นสู่รุ่นจนกลายเป็นมรดกทางวัฒนธรรมอันล้ำค่าของชาวชัยภูมิ รากเหง้าแห่งภูมิปัญญาผ้าไหมชัยภูมิ ประวัติการทอผ้าไหมของชาวชัยภูมิมีความเป็นมายาวนานกว่า 200 ปี …
Read more
เจาะลึก ‘พุทธศิลป์เรืองแสง’ วัดสิรินธรวรารามภูพร้าว Unseen แสงและเงาหลังม่านฝนเมืองอุบลฯ ที่ต้องไปสัมผัส ในโลกที่การค้นหาประสบการณ์ใหม่ๆ กลายเป็นส่วนหนึ่งของการเดินทาง “วัดสิรินธรวรารามภูพร้าว” หรือที่ชาวบ้านเรียกขานกันติดปากว่า “วัดภูพร้าว” แห่งจังหวัดอุบลราชธานี ได้ปรากฏกายขึ้นเป็นดั่งอัญมณีล้ำค่าที่ผสานพุทธศิลป์ นวัตกรรม และความงดงามทางธรรมชาติเข้าไว้ด้วยกันอย่างลงตัว โดยเฉพาะอย่างยิ่ง “พุทธศิลป์เรืองแสง” ที่สร้างสรรค์ขึ้นมานั้น มิใช่เพียงแค่ความตระการตาในยามค่ำคืน แต่ยังสะท้อนถึงการศึกษา ค้นคว้า และความเข้าใจในเทคนิคเชิงศิลป์ที่ลึกซึ้ง มิติแห่ง ‘พุทธศิลป์เรืองแสง’: เมื่อศิลปะโบราณพบกับนวัตกรรมสมัยใหม่ หัวใจหลักที่ดึงดูดผู้คนให้หลั่งไหลมายังวัดแห่งนี้คือ “จิตรกรรมเรืองแสง” อันเป็นเอกลักษณ์โดดเด่นของพระอุโบสถ โดยเฉพาะภาพ “ต้นกัลปพฤกษ์” ที่สลักเสลาอยู่บริเวณผนังด้านหลัง สิ่งเหล่านี้มิได้เกิดขึ้นจากความบังเอิญ แต่เกิดจากความตั้งใจและองค์ความรู้ที่สั่งสมมาอย่างยาวนาน งานพุทธศิลป์เรืองแสงนี้ เป็นการประยุกต์ใช้นวัตกรรมสีชนิดพิเศษที่มีคุณสมบัติของสารฟอสฟอเรสเซนซ์ (Phosphorescence) หรือสารเรืองแสง ซึ่งสามารถดูดซับพลังงานแสงจากดวงอาทิตย์ในเวลากลางวัน แล้วปลดปล่อยพลังงานเหล่านั้นออกมาในรูปของแสงเรืองรองนวลตาเมื่อตกอยู่ในที่มืดสนิท   อาจารย์คณากร ปริญญาศิริ ศิลปินผู้อยู่เบื้องหลังผลงานอันประณีตนี้ ได้ผสานเทคนิคการวาดและการจำหลักแบบศิลปะไทยโบราณเข้ากับคุณสมบัติทางวิทยาศาสตร์ของสีเรืองแสงได้อย่างแยบยล ทำให้ลวดลายพุทธประวัติและธรรมชาติที่ประดับประดาอยู่กลับมีชีวิตชีวาขึ้นมาในยามค่ำคืน …
Read more
ศรัทธาแห่งตักศิลานคร : สืบสานประเพณีบุญสรงน้ำ “พระพุทธกันทรวิชัย อภิสมัยธรรมนายก” มหาวิทยาลัยมหาสารคาม ร่วมสืบสานงานบุญประเพณีอันศักดิ์สิทธิ์ ในพิธีสรงน้ำและถวายเครื่องสักการะบูชา “พระพุทธกันทรวิชัย อภิสมัยธรรมนายก” พระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมืองมหาสารคาม ซึ่งจัดขึ้นเป็นประจำทุกปี เพื่อความเป็นสิริมงคลแก่ชาวมหาวิทยาลัยและพุทธศาสนิกชน ตลอดจนเป็นการทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาและอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมอีสานให้คงอยู่สืบไป พระพุทธกันทรวิชัย อภิสมัยธรรมนายก พระพุทธกันทรวิชัย อภิสมัยธรรมนายก” เป็นพระพุทธรูปสำคัญประจำมหาวิทยาลัยมหาสารคาม และถือเป็นพระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมืองของจังหวัดมหาสารคาม ที่ชาวมหาวิทยาลัยและพุทธศาสนิกชนให้ความเคารพศรัทธาอย่างยิ่ง             องค์พระมีพุทธลักษณะงดงามตามแบบศิลปะทวารวดี ผสมผสานเอกลักษณ์ทางศิลปกรรมอีสานอย่างลงตัว สื่อถึงความสงบ เมตตา และปัญญา อันเป็นสัญลักษณ์แห่งคุณธรรมและการศึกษา สมกับมหาวิทยาลัยที่ได้รับการขนานนามว่า “ตักศิลานคร” (บุญเลิศ สดสุชาติ และ อาคม วรจินดา, 2554) นอกจากจะเป็นศูนย์รวมจิตใจของชาวมหาสารคามแล้ว พระพุทธกันทรวิชัยฯ ยังเป็นสัญลักษณ์แห่งความเป็นสิริมงคล ความร่มเย็น …
Read more
  ภาพที่ 1 วิถีชีวิตของชาวบ้าน              ภาพฮูปแต้มวิถีชีวิตของชาวบ้าน การตำข้าว ฝัดข้าว ต้นกล้วย แทรกอยู่ในเรื่องพระเวสสันดร ผนังด้านนอกทิศเหนือ วัดโพธาราม อำเภอนาดูน จังหวัดมหาสารคาม   ภาพที่ 2  ชีวิตในทุ่งนา ชีวิตในทุ่งนาที่แทรกอยู่ในเรื่องพุทธประวัติ ผนังด้านนอกทิศตะวันตก วัดโพธาราม อำเภอนาดูน จังหวัดมหาสารคาม ภาพที่ 1 สิมวัดโพธาราม อำเภอนาดูน จังหวัดมหาสารคาม (ถ่ายเมื่อวันที่ 28 กรกฎาคม 2555) ภาพที่ 2 สิมวัดโพธาราม อำเภอนาดูน จังหวัดมหาสารคาม (ถ่ายเมื่อวันที่ 28 กรกฎาคม 2555) …
Read more
พระธาตุศรีสองรัก  จารึกแห่งสัจจะและมิตรภาพไทย-ลาว ที่ยืนยงกว่า 4 ศตวรรษ       ในหน้าประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่เต็มไปด้วยร่องรอยของการสู้รบ ยังมีอนุสรณ์สถานแห่งหนึ่งที่ยืนหยัดเป็นประจักษ์พยานถึง “พลังแห่งสันติภาพ” นั่นคือ “พระธาตุศรีสองรัก” ณ อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย สถานที่แห่งนี้ไม่ใช่เพียงโบราณสถานเก่าแก่ แต่คือสัญลักษณ์แห่งมิตรภาพระหว่างสองอาณาจักรที่ส่งผ่านกาลเวลามานานกว่า 460 ปี กำเนิดจากปณิธานแห่งไมตรี (History)        พระธาตุศรีสองรักถูกสร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2103 และเสร็จสมบูรณ์ในปี พ.ศ. 2106 ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ภูมิภาคนี้เผชิญกับภัยคุกคามจากการขยายอำนาจของพม่า ด้วยวิสัยทัศน์อันกว้างไกล สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ แห่งกรุงศรีอยุธยา และ พระเจ้าไชยเชษฐาธิราช แห่งอาณาจักรล้านช้าง (เวียงจันทน์) จึงทรงร่วมกันทำ “พิธีสัตยาธิษฐาน” เพื่อเป็นพันธมิตรต่อกัน โดยมีข้อตกลงว่าจะไม่ร่วงล้ำดินแดนและจะช่วยเหลือกันสืบไป จนกลายเป็นที่มาของชื่อ “ศรีสองรัก” …
Read more
189960