โคกล่ามบ้านเฮา
ISAN E-book เรื่อง โคกล่ามบ้านเฮา
ผู้สนใจสามารถชมในรูปแบบ e-book : โคกล่ามบ้านเฮา
สรุปประเด็นสำคัญจากคู่มือชุมชน “โคกล่ามบ้านเฮา : เรื่องราวยิ่งใหญ่ จากชุมชนเล็ก ๆ” ได้ดังนี้
- ข้อมูลทั่วไปและการเดินทาง
- บริบทชุมชน: ชุมชนบ้านโคกล่าม ตั้งอยู่ที่ตำบลหนองบัว อำเภอพยัคฆภูมิพิสัย จังหวัดมหาสารคาม เป็นชุมชนขนาดเล็กพื้นที่ชายขอบติดเขตจังหวัดบุรีรัมย์ แบ่งการปกครองเป็น 2 หมู่บ้าน (หมู่ที่ 10 และ 12) มีประชากร 447 คน รวม 88 ครัวเรือน
- ชื่อ “โคกล่าม”: หมายถึง ป่าโคกที่มีลักษณะราบต่ำและทอดตัวยาว
- การเดินทาง: สามารถเดินทางมาได้ 3 เส้นทางหลัก ทั้งจากอำเภอพยัคฆภูมิพิสัย (ผ่านถนนหมายเลข 202 เข้าสู่ทางหลวงชนบท มค.3070), จากอำเภอพุทไธสง หรือจากอำเภอยางสีสุราช
- ประวัติศาสตร์และการเปลี่ยนแปลงของชุมชน
- ยุคเริ่มตั้งชุมชน (พ.ศ. 2435–2503): คนกลุ่มแรกย้ายมาจากบ้านเปล่งและบ้านมะฮุ่ง เริ่มแรกตั้งบ้านเรือนบริเวณ “คุ้มไผ่เงิน” พึ่งพาธรรมชาติ ทำนา และทอผ้ายามว่าง
- ยุคตั้งชุมชนในระบบราชการ (พ.ศ. 2503–2537): มีการแต่งตั้งผู้ใหญ่บ้านคนแรก (พ.ศ. 2503) สร้างโรงเรียน (พ.ศ. 2506) ตัดถนนสายเม็กดำ-ยางสีสุราช (พ.ศ. 2510) มีไฟฟ้าใช้ (พ.ศ. 2526) และโอนย้ายมาสังกัดตำบลหนองบัว อำเภอพยัคฆภูมิพิสัยอย่างถาวรใน พ.ศ. 2535
- ยุคการพัฒนาโดยรัฐและแรงงานย้ายถิ่น (พ.ศ. 2538–2549): แยกออกเป็น 2 หมู่บ้าน ปรับปรุงถนนลาดยาง แรงงานวัยหนุ่มสาวเริ่มย้ายไปทำงานกรุงเทพฯ และต่างประเทศ (เช่น เกาหลีใต้, ไต้หวัน) ทำให้ชุมชนเข้าสู่ภาวะขาดแคลนแรงงานเกษตรและเปลี่ยนรูปแบบเป็นการจ้างแรงงานแทน
- ยุคสร้างอัตลักษณ์ผ้าทอ (พ.ศ. 2550–ปัจจุบัน): เริ่มตั้งกลุ่มทอผ้าตั้งแต่ปี 2533 ต่อมาในปี 2550 โดดเด่นขึ้นจากการย้อมสีธรรมชาติ และชนะเลิศการประกวดลายผ้าของสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวรรณวรีฯ สร้างชื่อเสียงและรายได้หลักให้คนในชุมชน
- สถานที่สำคัญและทรัพยากรชุมชน
- ป่าโคก (ป่าโคกโสกฮัง/โสกรัง และ ป่าโคกหนองจิก): ป่าเต็งรังที่เป็นแหล่งอาหารสำคัญ (โดยเฉพาะเห็ดป่า เช่น เห็ดไค, เห็ดระโงก) รวมถึงเป็นพื้นที่เลี้ยงสัตว์
- ดอนปู่ตา (ปู่อุดม): พื้นที่ความเชื่อป่าสิงสถิตของผีบรรพบุรุษ เป็นกุศโลบายและเครื่องมือควบคุมการใช้ทรัพยากรป่าของชุมชน
- แหล่งน้ำ (หนองขามเรียน และ หนองละคร): แหล่งน้ำอุปโภคบริโภคสำคัญตั้งแต่การเริ่มตั้งชุมชน
- วัดบ้านโคกล่าม (เดิมชื่อ วัดชัยมงคล): ศูนย์รวมจิตใจของชาวบ้าน ประดิษฐาน “หลวงพ่อชัยมงคล” พระพุทธรูปไม้ศักดิ์สิทธิ์
- โรงเรียนบ้านโคกล่ามวิทยา: สถานศึกษาชุมชนที่เคยมีชื่อเสียงด้านค่ายลูกเสือและกีฬาเซปักตะกร้อ
- บุญประเพณีสำคัญ (ฮีต 12)
- บุญผะเหวด (เดือน 4): ฟังเทศน์มหาชาติ แห่ผ้าผะเหวด ขบวนแห่กัณฑ์จอบ-กัณฑ์หลอน และพิธีแห่ข้าวพันก้อน
- บุญสงกรานต์ (เดือน 5): เทศาลรวมญาติของคนพลัดถิ่น สรงน้ำพระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์
- บุญตักบาตรหนองขามเรียน / หนองละคร: บุญทำบุญตอบแทนคุณหนองน้ำ มีการตักบาตร นิมนต์พระเจริญพระพุทธมนต์ และจุดบั้งไฟเสี่ยงทายฟ้าฝน
- พิธีเลี้ยงปู่ตา: จัดขึ้นในวันพุธแรกของเดือนพฤษภาคมก่อนทำนา เพื่อตรวจสอบและเช็กจำนวนประชากรคนและสัตว์เลี้ยงผ่านมัดหญ้าคา พร้อมทำพิธีเสี่ยงทายคางไก่
- อาชีพ วิถีชีวิต และภูมิปัญญาท้องถิ่น
- อาชีพการดำรงชีวิต: ทำนาเป็นหลัก เลี้ยงวัว-ควายปล่อยตามทุ่งนา/ป่าโคก (รวมมากกว่า 200 ตัว) งานรับจ้างทั่วไป และการขายแรงงานต่างถิ่น
- เจียระไนพลอย: อาชีพเสริมที่รับถ่ายทอดมาจากจันทบุรีตั้งแต่ พ.ศ. 2525–2526 แม้ปัจจุบันจะลดลงเหลือเพียง 2 ครัวเรือน
- สมุนไพรพื้นบ้าน: ปราชญ์ชุมชน “พ่อจันทรา วรรณวิจิตร” เชี่ยวชาญการเก็บตัวยาสมุนไพรจากป่าโคกมาใช้รักษาโรค
- เครื่องจักสาน: ปราชญ์ชุมชน “พ่อทองนาค ยศคำลือ” สืบทอดการสานเครื่องมือจับปลาและของใช้ในบ้าน
- สรภัญญะ: การขับร้องบทสวดและวรรณกรรมท้องถิ่น โดยมีการร่วมแต่งบท “สรภัญญะ โคกล่ามบ้านเฮา” ร่วมกับสถาบันการศึกษาเพื่ออนุรักษ์วิถีชุมชน
- อาหารท้องถิ่น: เน้นวัตถุดิบตามฤดูกาล เช่น ซุปเห็ดไค, แกงเห็ด, แกงหน่อไม้, ลาบหมาน้อย และขนมข้าวเหนียวปิ้ง
- กลุ่มทอผ้าไหมและการเป็นศูนย์เรียนรู้
- กระบวนการผลิต 6 ขั้นตอน: ปลูกหม่อนเลี้ยงไหม $\rightarrow$ สาวไหม $\rightarrow$ ด่องไหม (ลอกกาว) $\rightarrow$ มัดหมี่ออกแบบลาย $\rightarrow$ ย้อมสีธรรมชาติ $\rightarrow$ ทอผ้า
- จุดเด่นย้อมสีธรรมชาติ: ใช้วัตถุดิบท้องถิ่น เช่น คราม (สีน้ำเงิน), ฝักคูณ (สีน้ำตาล), ใบสบู่ดำ (สีเขียว), ครั่ง (สีชมพู/แดง), แก่นขนุน/แก่นเข (สีเหลือง)
- กลุ่มทอผ้า 3 กลุ่มหลัก:
- กลุ่มทอผ้าไหมย้อมสีธรรมชาติไม้มงคลบ้านโคกล่าม
- กลุ่มทอผ้าไหมชุมชนบ้านโคกล่าม
- กลุ่มสัมมาชีพ ทอผ้าไหมไม้มงคล
- ศูนย์เรียนรู้: ศูนย์เรียนรู้กลุ่มทอผ้าไหมย้อมสีธรรมชาติไม้มงคลได้รับการส่งเสริมให้เป็น “ห้องเรียนนอกสถานที่” มีกิจกรรม Workshop ย้อมสีธรรมชาติ มัดย้อม และจำหน่ายผลิตภัณฑ์ผ้าทอ
Post by Orathai Khotthadar
โพสต์เมื่อ 14 สิงหาคม 2569, เวลา 15.20 น.
