ฮูปแต้มอีสานกัณฑ์วนประเวศน์

ฮูปแต้มอีสาน กัณฑ์วนประเวศน์ ณ วัดป่าเลไลย์ อำเภอนาดูน จังหวัดมหาสารคาม

เรื่องราวจากมหาเวสสันดรชาดกที่สะท้อนความอดทน ความเสียสละ และการไม่ทอดทิ้งกันในยามทุกข์ยาก

ฮูปแต้ม หรือจิตรกรรมฝาผนังแบบพื้นถิ่นอีสาน ณ วัดป่าเลไลย์ อำเภอนาดูน จังหวัดมหาสารคาม ถ่ายทอดเรื่องราวจากมหาเวสสันดรชาดก ตอน กัณฑ์วนประเวศน์

เวสสันดรชาดก

เวสสันดรชาดกเป็นชาดกเรื่องสุดท้ายในทศชาติชาดก กล่าวถึงพระเวสสันดร พระโพธิสัตว์ผู้ทรงบำเพ็ญทานบารมีอย่างยิ่งยวด โดยทรงบริจาคทรัพย์สิน ช้างปัจจัยนาเคนทร์ พระโอรส พระธิดา และพระนางมัทรี เพื่อบำเพ็ญบารมีให้สมบูรณ์ก่อนตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในพระชาติถัดมา เนื้อเรื่องเวสสันดรชาดกแบ่งออกเป็น 13 กัณฑ์ ได้แก่ กัณฑ์ทศพร กัณฑ์หิมพานต์ กัณฑ์ทานกัณฑ์ กัณฑ์วนประเวศน์ กัณฑ์ชูชก กัณฑ์จุลพน กัณฑ์มหาพน กัณฑ์กุมาร กัณฑ์มัทรี กัณฑ์สักกบรรพ กัณฑ์มหาราช กัณฑ์ฉกษัตริย์ และกัณฑ์นครกัณฑ์ แต่ละกัณฑ์นำเสนอเหตุการณ์สำคัญที่สะท้อนการเสียสละ ความอดทน ความกตัญญู ความเมตตา และความมุ่งมั่นในการบำเพ็ญความดี

กัณฑ์พระเวสสันดร กัณฑ์ที่ 4 : กัณฑ์วนประเวศน์

เนื้อเรื่องกัณฑ์วนประเวศน์

กัณฑ์วนประเวศน์ เป็นกัณฑ์ที่ 4 ในมหาเวสสันดรชาดก มีจำนวน 57 พระคาถา ชื่อ วนประเวศน์ หมายถึง การเข้าสู่ป่า เนื้อหากล่าวถึงการเดินทางของพระเวสสันดร พระนางมัทรี พระชาลี และพระกัณหา ภายหลังพระเวสสันดรถูกเนรเทศออกจากนครสีพี เนื่องจากทรงบริจาคช้างปัจจัยนาเคนทร์ ซึ่งเป็นช้างคู่บ้านคู่เมืองให้แก่พราหมณ์จาก

เมืองกลิงคราษฎร์ ระหว่างการเดินทาง พระเวสสันดรและครอบครัวเสด็จผ่านเจตรัฐ บรรดากษัตริย์แห่งเจตรัฐได้ทูลเชิญให้พระองค์ครองเมือง แต่พระองค์ทรงปฏิเสธ เนื่องจากต้องการปฏิบัติตามพระราชโองการเนรเทศและมุ่งมั่นบำเพ็ญบารมี กษัตริย์เจตรัฐจึงจัดผู้ติดตามช่วยนำทางไปยังเขาวงกต เมื่อเสด็จถึงเขาวงกต พระเวสสันดรและครอบครัวได้ประทับอยู่ในอาศรมที่พระอินทร์รับสั่งให้พระวิษณุกรรมเนรมิตไว้ พระเวสสันดรทรงถือเพศเป็นดาบส ส่วนพระนางมัทรีทรงดูแลพระโอรส พระธิดา และออกหาอาหารในป่า การดำเนินชีวิตในอาศรมเป็นจุดเริ่มต้นของการบำเพ็ญเพียรและการเผชิญบททดสอบสำคัญในกัณฑ์ต่อไป

ความหมายและคุณค่าที่สะท้อนจากกัณฑ์วนประเวศน์

กัณฑ์วนประเวศน์สะท้อนหลักธรรมและคุณค่าทางสังคมหลายประการ ได้แก่

ความอดทน: พระเวสสันดรและครอบครัวยอมรับความยากลำบากจากการออกจากพระนครและดำรงชีวิตในป่า

ความเสียสละ: พระเวสสันดรทรงสละความสุขและฐานะทางการเมือง เพื่อรักษาความมุ่งมั่นในการบำเพ็ญบารมีความซื่อสัตย์ต่อหน้าที่: แม้ได้รับเชิญให้ครองเจตรัฐ พระองค์ยังทรงปฏิเสธและปฏิบัติตามพระราชโองการเนรเทศ

ความรักและความผูกพันในครอบครัว: พระนางมัทรี พระชาลี และพระกัณหาร่วมเดินทางไปกับพระเวสสันดรโดยไม่ทอดทิ้งกัน

มิตรไมตรีในยามทุกข์: การต้อนรับและช่วยเหลือจากกษัตริย์เจตรัฐแสดงให้เห็นคุณค่าของความเมตตาและการเกื้อกูลผู้ประสบความยากลำบาก

ดังนั้นกัณฑ์วนประเวศน์จึงมิได้กล่าวถึงการเดินทางเข้าสู่ป่าเพียงอย่างเดียว แต่เป็นช่วงเปลี่ยนผ่านจากชีวิตในพระนครไปสู่ชีวิตนักบวช แสดงถึงความมั่นคงในอุดมการณ์ ความอดทนต่อความเปลี่ยนแปลง และพลังของครอบครัวที่ร่วมเผชิญความยากลำบากไปด้วยกัน

สำหรับฮูปแต้มที่วัดป่าเลไลย์ จังหวัดมหาสารคาม ภาพเรื่องกัณฑ์วนประเวศน์ทำหน้าที่ถ่ายทอดพุทธประวัติและหลักธรรมผ่านศิลปกรรมพื้นถิ่น ช่วยให้ผู้ชมเข้าใจเรื่องราวได้ง่ายขึ้น พร้อมสะท้อนความเชื่อ ภูมิปัญญา และฝีมือของช่างแต้มชาวอีสานในอดีต

ผู้รวบรวมและเรียบเรียง ดวงเดือน ไชยโสดา 

สถิตย์ เจ็กมา. (2565). รายงานโครงการฮีตเดือน 4 ประเพณีบุญผะเหวดมหาวิทยาลัยมหาสารคาม. สถาบันวิจัยศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยมหาสารคาม.