เอกสารประกอบการแสดง และกลอนลำ การละเล่น “ด้วงดิ่ง” (ลำแมงตับเต่า)
ISAN E-book เรื่อง เอกสารประกอบการแสดง และกลอนลำ การละเล่น “ด้วงดิ่ง” (ลำแมงตับเต่า)

ผู้สนใจสามารถชมในรูปแบบ e-book : เอกสารประกอบการแสดง และกลอนลำ การละเล่น “ด้วงดิ่ง” (ลำแมงตับเต่า)
ผู้เรียบเรียง: กีรติวจน์ ธนภัทรธุวานันท์ สถาบันวิจัยศิลปะและวัฒนธรรมอีสาน มหาวิทยาลัยมหาสารคาม พ.ศ. 2569 จำนวน 25 หน้า
สรุปสาระสำคัญ
- ความเป็นมาและความสำคัญ
“แมงตับเต่า” หรือการละเล่น “ด้วงดิ่ง” เป็นศิลปะการแสดงพื้นบ้านอีสานที่มีรากฐานมาจากวิถีชีวิตของชาวชนบท โดยนำพฤติกรรมของแมงตับเต่า ซึ่งเป็นแมลงน้ำที่ชาวบ้านรู้จักและนำมาใช้ประกอบอาหาร มาสร้างสรรค์เป็นการละเล่นเพื่อความสนุกสนาน
การละเล่นนี้ได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมล้านช้างและเคยแพร่หลายในหลายพื้นที่ของภาคอีสาน โดยมีรูปแบบแตกต่างกันตามแต่ละท้องถิ่น
- ลักษณะเด่นของการละเล่น
เอกลักษณ์สำคัญที่สุดคือการขับร้องที่ใช้คำสัมผัสสระ “เ-า” ให้สอดคล้องกับคำว่า “ตับเต่า” ในตอนท้ายของแต่ละวรรค
ลักษณะการแสดงมีดังนี้
- ใช้ภาษาอีสานและถ้อยคำคล้องจองในการขับร้อง
- เน้นการโต้ตอบด้วยไหวพริบและปฏิภาณระหว่างผู้แสดงฝ่ายหญิงและฝ่ายชาย
- มีลีลาสนุกสนาน แฝงอารมณ์ขัน และสะท้อนความสัมพันธ์ของผู้คนในชุมชน
- ใช้กลอนลำเป็นเครื่องมือในการเล่าเรื่องและถ่ายทอดความคิด
- รูปแบบการแสดงในแต่ละพื้นที่
| พื้นที่ | ลักษณะการแสดง |
| จังหวัดเลย | มีลักษณะเป็นคณะหมอลำหมู่แบบโบราณ หรือที่เรียกว่า “ลิเกป่า” |
| จังหวัดร้อยเอ็ดและอีสานตอนกลาง | เน้นการร้องโต้ตอบด้วยปฏิภาณระหว่างฝ่ายหญิงและฝ่ายชาย |
| พื้นที่วัฒนธรรมล้านช้าง | มีรูปแบบแตกต่างกันตามขนบธรรมเนียมและบริบทของแต่ละชุมชน |
ในอดีตนิยมละเล่นในเทศกาลสำคัญ เช่น สงกรานต์ โดยเฉพาะรูปแบบของอีสานตอนกลางที่เป็นการละเล่นของชุมชนมากกว่าการแสดงบนเวทีอย่างเป็นทางการ
- องค์ประกอบของการแสดง
เอกสารมีเนื้อหาสำหรับนำไปจัดการแสดงจริง โดยประกอบด้วยการอธิบายรูปแบบการละเล่น การแต่งกาย ผู้แสดง ลำดับการแสดง และบทกลอนลำ
จุดสำคัญคือการจัดให้มีผู้ขับร้องฝ่ายชายและฝ่ายหญิง พร้อมส่วนขับร้องรับร่วมกัน ซึ่งช่วยสร้างบรรยากาศการโต้ตอบและการมีส่วนร่วมของผู้แสดง
เอกสารยังจัดทำตารางลำดับการแสดง และแยกเนื้อหากลอนลำสำหรับฝ่ายชายและฝ่ายหญิง เพื่อใช้เป็นแนวทางในการฝึกซ้อมและฟื้นฟูการแสดง
- สถานภาพปัจจุบันและปัญหาการสืบทอด
ผู้เรียบเรียงระบุว่าการละเล่นแมงตับเต่าได้สูญหายไปจากการละเล่นพื้นบ้านอีสานที่พบเห็นโดยทั่วไป เช่นเดียวกับศิลปะพื้นบ้านอีกหลายประเภท
เอกสารอธิบายว่าศิลปวัฒนธรรมย่อมเปลี่ยนแปลงตามสภาพสังคม บางประเภทสามารถดำรงอยู่ได้ บางประเภทปรับตัว และบางประเภทถูกยุติหรือสูญหายไป
ผู้เรียบเรียงจึงพยายามทบทวนและรื้อฟื้นการละเล่นนี้ขึ้นมาอีกครั้ง เพื่อให้สามารถนำไปใช้ประโยชน์ทางการศึกษาและถ่ายทอดภูมิปัญญาแก่คนรุ่นหลัง
- คุณค่าของการละเล่นแมงตับเต่า
คุณค่าด้านประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม
สะท้อนรากฐานวัฒนธรรมล้านช้างและความหลากหลายของศิลปะการแสดงพื้นบ้านอีสาน
คุณค่าด้านภาษาและวรรณศิลป์
แสดงภูมิปัญญาการใช้ภาษาอีสาน การเล่นสัมผัสคำ และการสร้างกลอนลำอย่างมีเอกลักษณ์
คุณค่าด้านสังคม
สะท้อนความสนุกสนาน การปฏิสัมพันธ์ และการมีส่วนร่วมของสมาชิกในชุมชน
คุณค่าด้านการศึกษาและการอนุรักษ์
เป็นแหล่งข้อมูลสำหรับเรียนรู้ ฝึกซ้อม ฟื้นฟู และสืบทอดการละเล่นพื้นบ้านที่กำลังเลือนหาย
- สรุปสาระสำคัญในภาพรวม
การละเล่น “ด้วงดิ่ง” หรือ “ลำแมงตับเต่า” เป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างธรรมชาติ ภาษา และวิถีชีวิตของชาวอีสาน มีจุดเด่นด้านการขับร้องกลอนลำที่ใช้คำสัมผัสสระ “เ-า” และการโต้ตอบระหว่างฝ่ายหญิงกับฝ่ายชายด้วยปฏิภาณไหวพริบ
แม้การละเล่นดังกล่าวจะเลือนหายไปจากวิถีชีวิตร่วมสมัย แต่เอกสารฉบับนี้มีความสำคัญในฐานะความพยายามฟื้นฟูและบันทึกองค์ความรู้ ทั้งประวัติ รูปแบบการแสดง และบทกลอนลำ เพื่อใช้ในการศึกษา อนุรักษ์ และเผยแพร่แก่คนรุ่นหลัง
Post by Orathai Khotthadar
โพสต์เมื่อ 2 ตุลาคม 2569, เวลา 15.20 น.




