ตำนานอีสาน เรื่อง ผาแดงนางไอ่

ตำนานอีสาน เรื่อง ผาแดงนางไอ่

ผาแดงนางไอ่ ตำนานความรักที่เริ่มต้นจากความปรารถนาของตัวละคร แต่จบลงด้วยการสูญเสียคนรักและบ้านเมืองเรื่องนี้มีหลายสำนวน ทั้งที่ผูกกับหนองหานกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี และหนองหาร จังหวัดสกลนคร

วันนี้เลือกเล่าตามสำนวนเมืองกุมภวาปีเป็นหลักนะคะ ส่วนเวลาที่-เกิดเหตุการณ์นั้น ตำนานกล่าวถึงบ้านเมืองในอดีต แต่ไม่มีหลักฐานระบุปีที่ยืนยันได้ จึงควรฟังในฐานะเรื่องเล่าประจำถิ่นค่ะ เมืองในเรื่องชื่อสุวรรณโคมคำ หรือชะทีตานคร มีพระยาขอมเป็นผู้ปกครอง พระองค์มีมเหสีชื่อนางจันทร์ และมีธิดาชื่อไอ่คำ หรือนางไอ่ ความงามของนางเป็นที่เล่าลือจนท้าวผาแดงแห่งเมืองผาโพงได้ยินข่าว พระองค์จึงเดินทางมาหาโดยขี่ม้าคู่ใจชื่อบักสาม เมื่อได้พบกัน ทั้งสองก็มีใจรักและสัญญาว่าจะครองคู่กัน ขณะเดียวกัน ที่เมืองบาดาลมีพญาศรีสุทโธและโอรสชื่อท้าวภังคี หรือพังคีในบางสำนวน ท้าวภังคีได้ยินเรื่องความงามของนางไอ่เช่นกัน ความรักครั้งนี้จึงเกี่ยวข้องกับชายสองคน คนหนึ่งเป็นเจ้าชายในโลกมนุษย์ อีกคนเป็นโอรสพญานาคที่ปรารถนาจะขึ้นมาพบหญิงที่ตนหลงรัก…เมื่อถึงกลางเดือนหก พระยาขอมจัดงานบุญบั้งไฟและแจ้งให้หัวเมืองนำบั้งไฟมาร่วมแข่งขัน ท้าวผาแดงก็เข้าร่วมด้วย พระยาขอมให้คำมั่นว่า หากบั้งไฟของท้าวผาแดงชนะ จะยกธิดาให้ แต่บั้งไฟของพระยาขอมไม่พุ่งขึ้น ส่วนบั้งไฟของท้าวผาแดงแตก ความหวังที่จะได้นางไอ่ตามเงื่อนไขการแข่งขันจึงยังไม่สำเร็จ..

ท้าวภังคีขึ้นมาชมงานและเห็นนางไอ่ จนหลงรักมากขึ้น แม้กลับเมืองบาดาลแล้วก็ยังคิดถึงนาง จึงขึ้นมาอีกครั้งและแปลงเป็นกระรอกเผือก ที่คอแขวนกระดิ่งทอง กระรอกกระโดดไปตามต้นไม้ใกล้ที่พักของนาง เสียงกระดิ่งทำให้นางสนใจ เมื่อเห็นสัตว์ที่งดงามและแปลกตาก็อยากได้ จึงให้พรานออกติดตาม..ท้ายที่สุดพรานยิงกระรอกเผือกด้วยหน้าไม้ ท้าวภังคีรู้ว่าตนกำลังจะตาย จึงอธิษฐานให้เนื้อของตนมีมากมายและอร่อยพอเลี้ยงคนทั้งเมือง ผู้คนต่างนำเนื้อไปแบ่งกันกิน แต่พวกแม่ม่ายไม่ได้รับส่วนแบ่ง เมื่อบริวารของท้าวภังคีกลับไปแจ้งข่าว พญาศรีสุทโธจึงโกรธแค้นที่โอรสถูกฆ่าและถูกนำเนื้อไปเป็นอาหาร..พญาศรีสุทโธรวบรวมกองทัพนาคขึ้นมาทำลายเมือง ในคืนนั้น แผ่นดินสั่นและทรุดลง น้ำทะลักขึ้นจากเบื้องล่าง บ้านเรือนพัง ผู้คนต่างหนีภัย ท้าวผาแดงรับนางไอ่ขึ้นม้าบักสามแล้วควบออกจากเมือง แต่กองทัพนาคไล่ตามมาตลอดทาง เพราะนางไอ่เป็นผู้หนึ่งที่กินเนื้อกระรอกเผือก..ในสำนวนที่นางไอ่ถูกนำลงบาดาล นางพยายามทิ้งสิ่งของที่นำติดตัวมา เพราะคิดว่านาคติดตามมาเอาสมบัติ แต่ก็หยุดการไล่ล่าไม่ได้

สุดท้ายพญานาคเกี่ยวตัวนางลงจากหลังม้า ท้าวผาแดงหนีรอดกลับเมืองได้ แต่สูญเสียหญิงที่รัก ส่วนเมืองที่ถูกทำลายกลายเป็นหนองน้ำ เหลือบริเวณที่อยู่ของแม่ม่ายผู้ไม่ได้กินเนื้อกระรอกเป็นดอน…เรื่องยังเล่าต่อว่า ท้าวผาแดงเสียใจจนตาย เมื่อเป็นผีก็รวบรวมบริวารไปต่อสู้กับฝ่ายนาค การรบดำเนินไปโดยไม่มีฝ่ายใดชนะ จนท้าวเวสสุวัณเข้ามาตัดสินและให้ทั้งสองฝ่ายเลิกจองเวร ส่วนบางสำนวนให้พระอินทร์เป็นผู้ระงับศึก ตอนจบจึงแตกต่างกันตามการถ่ายทอด แต่ทุกสำนวนยังคงเหตุสำคัญไว้ คือความรัก การตายของกระรอกเผือก และการล่มของเมืองค่ะ … แล้วตำนานนี้ยังหลงเหลืออยู่ที่ไหนในปัจจุบัน ที่หนองหานกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี มีเรื่องเล่าผูกกับดอนแก้วและชื่อชุมชนรอบหนองหาน ส่วนพื้นที่หนองหาร จังหวัดสกลนคร ก็มีอีกสำนวนที่อธิบายเกาะดอนและภูมิประเทศของตน เราจึงต้องบอกชื่อจังหวัดให้ชัด เพราะหนองน้ำทั้งสองแห่งเป็นคนละสถานที่…ร่องรอยที่พบจึงเป็นสถานที่ซึ่งผู้คนเชื่อมกับตำนาน และชื่อที่ใช้เรียกในท้องถิ่น มิใช่หลักฐานว่าพญานาคทำให้หนองน้ำเกิดขึ้นจริง เรื่องเล่าช่วยให้ผู้ฟังจดจำพื้นที่ผ่านเหตุการณ์ เช่น ดอนที่รอดจากการล่มของเมือง และเส้นทางที่ตัวละครเดินทาง ขณะที่คำอธิบายการเกิดหนองน้ำทางธรรมชาติต้องศึกษาจากหลักฐานอีกประเภทหนึ่ง
ทำไมผาแดงนางไอ่จึงยังถูกกล่าวถึง เพราะเรื่องมีสถานที่ให้ผู้คนชี้และเล่าต่อ มีความสัมพันธ์กับงานบุญบั้งไฟในเนื้อเรื่อง และได้รับการรวบรวมเป็นเอกสาร รวมถึงนำไปสร้างสรรค์เป็นดนตรี ผู้ฟังรุ่นใหม่จึงพบตำนานได้ทั้งจากการเล่าของชุมชนและผลงานที่นำเรื่องมาใช้…เมื่อเราฟังชื่อผาแดง นางไอ่ หรือภังคี จึงอาจนึกถึงทั้งตัวละครและหนองน้ำที่ชุมชนผูกพัน การรู้ว่าสำนวนใดเล่าที่ไหน ช่วยให้เราเข้าใจความทรงจำของแต่ละพื้นที่ได้ตรงขึ้น 

รวบรวมและเรียบเรียงโดย ดวงเดือน ไชยโสดา

เอกสารอ้างอิง
กรมการพัฒนาชุมชน. (2563). คู่มือปฏิบัติการ ปลูกผักสวนครัว เพื่อสร้างความมั่นคงทางอาหาร.
กระทรวงมหาดไทย. https://www.cdd.go.th
มูลนิธิชัยพัฒนา. (2559). แนวทางการสร้างความมั่นคงทางอาหารและการพึ่งพาตนเองระดับครัวเรือน.
https://www.chaipattana.or.th
สำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ. (2560). เศรษฐกิจพอเพียงกับ
การพัฒนาคุณภาพชีวิตเกษตรกรอย่างยั่งยืน. สำนักงาน กปร. https://www.rdpb.go.th
มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. (2569). ตำนานผาแดง นางไอ่. โครงการทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรม. https://www.ubu.ac.
th/web/rocket/content/ตำนานผาแดง%20นางไอ่/
ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน). (2569). ผาแดงนางไอ่. ฐานข้อมูลนิทาน ตำนาน เรื่องเล่าพื้นบ้าน.
https://folktales.sac.or.th/folktale-details.php?id=2